Prawo biznesu

Jak funkcjonuje firma po śmierci przedsiębiorcy?

Wioletta Wysokińska

Ustawa o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej wprowadziła szereg rozwiązań, które pozwalają w łatwy sposób zapewnić ciągłość funkcjonowania i przejęcie firmy po śmierci przedsiębiorcy. Wystarczy, aby ustanowił on za życia zarządcę sukcesyjnego, który na podstawie wpisu do CEIDG przejmuje kierowanie firmą w miejsce zmarłego właściciela.

Może się jednak zdarzyć tak, że przedsiębiorca z różnych przyczyn nie powoła lub nie zgłosi do CEIDG zarządcy sukcesyjnego. W takich okolicznościach następcy prawni przedsiębiorcy (tj. jego małżonek lub osoba, która przyjęła spadek) mogą we własnym zakresie dokonywać czynności niezbędnych do przetrwania firmy. Są to tzw. czynności zachowawcze, mające na celu ochronę przedsiębiorstwa przed pogorszeniem jego stanu.

Osoba, która podejmie się tymczasowego zarządu firmą w ramach czynności zachowawczych, powinna zgłosić kontynuowanie prowadzenia przedsiębiorstwa naczelnikowi urzędu skarbowego, właściwego ze względu na miejsce prowadzenia działalności. Jest to warunek niezbędny do posługiwania się firmą zmarłego przedsiębiorcy z oznaczeniem „w spadku”, a także do wystawiania faktur.

(Poniżej ciąg dalszy artykułu...)
(Poniżej ciąg dalszy artykułu...)

Dokonanie zgłoszenia powoduje, że do zarządzania przedsiębiorstwem przez zgłaszającego będą się stosowały odpowiednie przepisy dotyczące wykonywania działalności gospodarczej. Będzie ona zatem musiała przestrzegać reguł przewidzianych przez przepisy dla przedsiębiorców.

Jeśli po dokonaniu zgłoszenia o kontynuowaniu prowadzenia przedsiębiorstwa przez potencjalnych spadkobierców, nie dojdzie do ustanowienia zarządu sukcesyjnego, byt przedsiębiorstwa w spadku jako podatnika zakończy się z upływem 2 miesięcy od dnia śmierci przedsiębiorcy. Wówczas ostatecznie wygaśnie też jego NIP.

Tymczasowy zarządca, w okresie maksymalnie 2 miesięcy od dnia śmierci przedsiębiorcy, może:

  • dokonywać tylko niezbędnych czynności, które spowodują, że stan firmy nie ulegnie pogorszeniu,
  • zawrzeć pisemne porozumienie o kontynuacji stosunku pracy z zatrudnionymi pracownikami do czasu ustanowienia i zakończenia zarządu sukcesyjnego albo do upływu czasu przeznaczonego na wyznaczenie zarządcy sukcesyjnego (2 miesiące),
  • posługiwać się firmą zmarłego przedsiębiorcy z oznaczeniem „w spadku”,
  • zapłacić za dostarczone do firmy towary lub usługi,
  • wydać towar zakupiony wcześniej,
  • sprzedać produkty łatwo psujące się.

Jeżeli żadna z osób uprawnionych do dokonywania czynności zachowawczych nie będzie chciała prowadzić spraw firmy lub nie będzie miała niezbędnych kwalifikacji, to wykonywanie wszelkich umów i innych czynności zostaje wstrzymane na okres 2 miesięcy, tj. do czasu ustanowienia zarządcy sukcesyjnego lub podjęcia decyzji o zamknięciu firmy.

Powołanie zarządcy sukcesyjnego po śmierci przedsiębiorcy wymaga zachowania formy aktu notarialnego. Notariusz zgłasza ten fakt do CEIDG niezwłocznie, nie później niż w następnym dniu roboczym po dniu powołania zarządcy sukcesyjnego.

Jak działa zarządca sukcesyjny?

Z chwilą śmierci przedsiębiorcy, który zgłosił zarządcę sukcesyjnego w CEIDG, do firmy przedsiębiorcy dodane zostanie automatycznie oznaczenie „w spadku”. W CEIDG będą dostępne dane zarządcy sukcesyjnego, który prowadzi przedsiębiorstwo w spadku (jego imię i nazwisko, NIP, jeśli zarządca go ma, obywatelstwo oraz adres do doręczeń lub inne dane kontaktowe, jeżeli zostały zgłoszone we wniosku o wpis do CEIDG). Ponadto w CEIDG widoczne będą informacje o dacie ustanowienia zarządu sukcesyjnego, która – w przypadku powołania zarządcy przez przedsiębiorcę – będzie taka sama, jak data śmierci przedsiębiorcy.

Zarządca sukcesyjny powołany po śmierci przedsiębiorcy pełni funkcję od chwili dokonania wpisu do CEIDG.

Pierwszym ważnym obowiązkiem zarządcy sukcesyjnego jest sporządzenie i złożenie przed notariuszem inwentarza przedsiębiorstwa w spadku. Obowiązek ten powinien zostać wykonany niezwłocznie. Inwentarz to dokument zawierający wykaz składników przedsiębiorstwa w spadku (środków trwałych, towarów handlowych, wyrobów gotowych, środków pieniężnych w kasie i na rachunkach bankowych itp.) z podaniem ich wartości według stanu i cen z chwili śmierci przedsiębiorcy, a także długi spadkowe zmarłego przedsiębiorcy związane z działalnością gospodarczą i ich wysokość według stanu z chwili śmierci.

Prowadząc przedsiębiorstwo w spadku, zarządca sukcesyjny posługuje się własnymi danymi, a także firmą zmarłego przedsiębiorcy z dodatkowym oznaczeniem „w spadku”, np. Jan Nowak – zarządca sukcesyjny prowadzący przedsiębiorstwo w spadku pod firmą „Sklep wielobranżowy Jan Kowalski w spadku”.

W fakturach VAT i innych dokumentach podatkowych należy używać oznaczenia przedsiębiorstwa, np.: Przedsiębiorstwo w spadku „Sklep wielobranżowy Jan Kowalski w spadku”.

Umowy

Umowy handlowe podpisane przez zmarłego przedsiębiorcę nie wygasają z powodu jego śmierci. Jeżeli zarządca sukcesyjny został powołany przez przedsiębiorcę, może płynnie kontynuować ich wykonywanie.

Jeśli przedsiębiorca nie powoła zarządcy – każda ze stron umowy może powstrzymać się od jej wykonania do czasu ustanowienia zarządu sukcesyjnego. Jeśli zarząd nie został ustanowiony, do czasu jego ustanowienia wykonanie umów jest wstrzymane, nie będą naliczane odsetki i kary umowne.

Jeśli przedsiębiorca wpisze do CEIDG zarządcę sukcesyjnego, jego śmierć nie wpłynie na sytuację pracowników. Wszystkie obowiązki pracodawcy w firmie płynnie przejmie zarządca sukcesyjny. Umowy wygasają dopiero z dniem wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego (maksymalnie 2 lata) albo z zakończeniem okresu ich obowiązywania.

Jeżeli zarząd sukcesyjny nie został ustanowiony przez przedsiębiorcę, to umowy wygasają w ciągu 30 dni od śmierci przedsiębiorcy. W tym okresie następca prawny (osoba uprawniona do tzw. czynności zachowawczych) albo zarządca powołany niedługo po śmierci przedsiębiorcy może zawrzeć z pracownikiem porozumienie o kontynuowaniu stosunku pracy.

Jeśli zarządca zostanie powołany po upływie 30 dni od śmierci przedsiębiorcy, pracownik może zgłosić zamiar powrotu do pracy.

Konta firmowe

Zarządca sukcesyjny ma dostęp do kont firmowych (tj. do rachunków związanych z działalnością gospodarczą) w bankach lub w SKOK-ach. Rachunki te nie są przez bank lub kasę zamykane z chwilą śmierci przedsiębiorcy. Jeśli zarządcę powołał posiadacz rachunku, już od chwili jego śmierci z rachunku może korzystać zarządca sukcesyjny. Gdy natomiast zarządcę sukcesyjnego powołują następcy prawni przedsiębiorcy – zarządca ten ma dostęp do rachunków związanych z działalnością gospodarczą od chwili ustanowienia zarządu sukcesyjnego, czyli od momentu zgłoszenia zarządcy do CEIDG przez notariusza.

NIP

Przedsiębiorstwo w spadku posługuje się dotychczasowym NIP-em, jest podatnikiem podatków: VAT, akcyzy, podatku dochodowego, podatku tonażowego, podatku okrętowego oraz podatku od gier hazardowych.

Numer NIP nie wygasa wraz ze śmiercią przedsiębiorcy – numer przechodzi na przedsiębiorstwo w spadku do czasu wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego, a jeżeli nie został on ustanowiony, to wygasa po 2 miesiącach (wraz z upływem terminu przeznaczonego do powołania zarządcy sukcesyjnego).

Podatki

Przedsiębiorstwo kontynuuje rozliczanie podatków na dotychczasowych zasadach.

Jeżeli zarząd sukcesyjny ustanowiono za życia przedsiębiorcy, po jego śmierci firma nie zostanie wykreślona z rejestru VAT. Zarządca sukcesyjny powinien jedynie zaktualizować zgłoszenie rejestracyjne (VAT-R) zmarłego przedsiębiorcy jako podatnika VAT.

O powołaniu zarządcy przedsiębiorca powinien zawiadomić naczelnika urzędu skarbowego (właściwego w zakresie opodatkowania VAT-em) w terminie 7 dni od dnia wpisu zarządcy do CEIDG.

Ustanowienie zarządu po śmierci przedsiębiorcy albo zgłoszenie kontynuacji prowadzenia przedsiębiorstwa powoduje przywrócenie rejestracji w VAT (warunkiem jest złożenie zaległych deklaracji).

Jeśli przedsiębiorstwo chce kontynuować działalność na podstawie zezwoleń i innych decyzji akcyzowych, to konieczne jest powołanie zarządcy za życia przedsiębiorcy i przeniesienie decyzji. Przy pozostałych rodzajach działalności akcyzowej nie ma konieczności uzyskania decyzji czy nowego wpisu do rejestru.

Osoby najbliższe przedsiębiorcy są zwolnione z podatku od spadków i darowizn, jeśli zgłoszą nabycie spadku w ciągu 6 miesięcy od dnia śmierci przedsiębiorcy.

Od wejścia w życie ustawy o zarządzie sukcesyjnym zwolnieni z podatku od nabycia w drodze dziedziczenia) własności przedsiębiorstwa będą też inni spadkobiercy, pod dodatkowym warunkiem, że nabyte przedsiębiorstwo będzie prowadzone przez co najmniej 2 lata. Ci spadkobiercy nie muszą przy tym prowadzić przedsiębiorstwa osobiście. Wspomniany warunek będzie spełniony także w przypadku, gdy przedsiębiorstwo zostanie wniesione jako wkład do spółki, a objęte w zamian udziały lub akcje nie zostaną zbyte przed upływem 2 lat.

Zezwolenia i koncesje

Zezwolenia i koncesje związane z przedsiębiorstwem nie wygasają automatycznie z powodu śmierci przedsiębiorcy.

Zarządca sukcesyjny może:

  • złożyć wniosek o potwierdzenie możliwości wykonywania decyzji (dotyczących zezwoleń czy koncesji),
  • wykonywać decyzję już od dnia złożenia wniosku z dokumentami potwierdzającymi warunki do uzyskania decyzji, chyba że organ tego zakaże.

Na załatwienie tych formalności jest 3 miesiące od ustanowienia zarządu sukcesyjnego.

Zarząd sukcesyjny jest rozwiązaniem tymczasowym, ale daje możliwość sprawnego funkcjonowania przedsiębiorstwa do czasu zakończenia prowadzenia formalności spadkowych. Jest to okres, w którym następcy prawni przedsiębiorcy mają czas na podjęcie decyzji co do dalszych losów firmy.

Problem sukcesji dotyczy coraz liczniejszej grupy przedsiębiorców. Osoby, które zakładały swoje biznesy w początku lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia, osiągnęły już wiek dojrzały. Z danych CEIDG wynika, że ponad 228 tys. przedsiębiorców ukończyło 65. rok życia.

Obszerne i kompleksowe omówienie zagadnienia sukcesji wraz z przykładami możesz znaleźć w poradniku wydanym przez Ministerstwo Przedsiębiorczości i technologii.

Chcesz więcej takich inspirujących treści?

Zapisz się na "prawdopodobnie najlepszy" (zdaniem Czytelników) newsletter biznesowy w Polsce!

Wioletta Wysokińska

Z zawodu biegły rewident, z zamiłowania doradca i trener biznesu. Jest zafascynowana zarządzaniem i edukacją biznesową. Współudziałowiec i prezes zarządu firmy doradczej Economic Consultant Spółka z o.o. Pomaga klientom znajdować najlepsze rozwiązania ograniczające ryzyko prowadzonej działalności. Uczestniczka Programu Rozwoju CorazLepszaFirma.pl, która nieustannie pracuje nad rozwojem swojego biznesu.